İnsanlık Ay'a gitmeyi başardı. Peki insan kendi içine ne kadar yol alabildi?
1971 yılının Şubat ayında, Apollo 14 uzay aracı Ay'a doğru yol alırken içinde üç astronot vardı. Alan Shepard, Stuart Roosa ve Edgar Mitchell. Bunlardan ikisi Ay'a ayak basacak, üçüncüsü yörüngede kalacaktı. Mitchell, Ay yüzeyinde yürüyen altıncı insan olacaktı. Henüz bilmiyordu ama asıl yolculuğu Dünya'ya dönerken başlayacaktı.
Edgar Mitchell, 1930 yılında Teksas'ta doğmuştu. Amerikan Donanması'nda pilotluk yapmış, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde doktora derecesi almıştı. Hayatını matematik, mühendislik ve fizik kuralları üzerine kurmuş bir adamdı. Gökyüzüne bakarken yıldızların güzelliğinden önce aralarındaki mesafeyi hesaplayabilecek türden bir zihne sahipti.
Sonra Ay'a gitti.
Apollo 14, 5 Şubat 1971'de Ay'a indi. Mitchell ve Shepard yaklaşık dokuz saat boyunca Ay yüzeyinde çalıştı. Bilimsel deneyler yaptılar, kaya örnekleri topladılar, insanlığın Dünya dışında bıraktığı ayak izlerine yenilerini eklediler.
Bütün bunlar başlı başına olağanüstüydü. Fakat Mitchell'ın hayatını değiştiren şey Ay'ın üzerinde yürümek değil, oradan ayrılmak oldu.
Dünya'ya dönüş yolculuğunda uzay aracının penceresinden dışarı baktı. Bir tarafta Dünya, diğer tarafta Ay ve sonsuzluğa uzanan yıldızlar vardı. Birdenbire daha önce hiç yaşamadığı bir duyguya kapıldı. Kendisiyle evren arasındaki sınırlar sanki ortadan kalkmıştı. Dünya, yıldızlar, insan bedeni, bütün canlılar aynı bütünün parçalarıydı.
Bu deneyimi yıllar sonra Sanskritçedeki samadhi kavramıyla ilişkilendirecekti. Derin bir birlik ve bütünlük hissi.
Mitchell'ın yaşadığı şey bilimsel bir keşiften çok kişisel bir bilinç deneyimiydi. Kendisi de bunu anlamaya çalışıyordu. Çünkü uzaya gitmeden önce bildiği evrenle döndükten sonra hissettiği evren artık aynı değildi.
İnsanın dışarıda aradığı şeyin bir kısmı, belki de kendi içindeydi.
Mitchell, 1972'de NASA'dan ayrıldı. 1973'te Institute of Noetic Sciences adlı araştırma kuruluşunu kurdu. Amacı bilinç, sezgi, insan deneyimi ve zihnin henüz yeterince anlaşılmamış yönlerini bilimsel yöntemlerle araştırmaktı.
Telepati, psişik deneyimler, meditasyon, bilinç ve beden arasındaki ilişkiyle ilgilendi. İnsanların bazı zihinsel yeteneklere doğuştan sahip olabileceğini, bunların kullanılmadığında geri planda kalabileceğini düşünüyordu.
Bu görüşlerinin hepsi bilim dünyasında kabul görmedi. Özellikle telepati ve psişik güçlerin varlığı konusunda güvenilir, tekrarlanabilir bilimsel kanıtlar bulunmuyor. Mitchell'ın bir astronot ve bilim insanı olması, bütün düşüncelerinin bilimsel gerçek olduğu anlamına gelmiyordu.
Ama onun soruları ilginçti.
İnsan bilinci hakkında gerçekten ne kadar şey biliyorduk? Bildiklerimizin sınırlarını, bilmediklerimizin sınırlarıyla karıştırıyor olabilir miydik?
1996'da yayımlanan The Way of the Explorer (Kâşifin Yolu) adlı kitabında uzay yolculuğundan sonraki düşünsel arayışını anlattı.
Mitchell'ın hikâyesini düşünürken aklıma çok daha eski zamanlar geliyor.
Mayalar, İnkalar, Aztekler... Gökyüzünü saatlerce, yıllarca, kuşaklar boyunca gözlemleyen insanlar. Teleskopların, bilgisayarların, yapay zekânın bulunmadığı dönemlerde gök cisimlerinin hareketlerini takip eden, takvimler oluşturan, mimarilerini gökyüzüyle ilişkilendiren uygarlıklar.
Bunları nasıl başardılar?
Elbette bilgi birikimiyle, matematikle, gözlemle. Onların başarılarını açıklamak için doğaüstü yeteneklere ihtiyaç yok. Fakat burada başka bir soru beliriyor.
Biz bugün ne kadar süre hiçbir şey yapmadan gökyüzüne bakabiliyoruz?
Bir yıldızın yer değiştirmesini fark edecek kadar sabrımız var mı? Bir mevsimin değişimini yalnızca takvimden öğrenmeden anlayabiliyor muyuz? Bir insanın yüzündeki küçücük değişikliği, sesindeki belli belirsiz titreşimi fark edebiliyor muyuz?
İnsanlık tarihi boyunca bazı becerilerimizi araçlara devrettik. Yönümüzü pusulaya, hafızamızı yazıya, hesaplarımızı makinelere, şimdi de düşünsel işlerimizin bir bölümünü yapay zekâya bırakıyoruz.
Bunlar insanlığın büyük başarıları. Fakat her kolaylığın beraberinde getirdiği bir alışkanlık değişimi var. Belki de bazı yeteneklerimizi kaybetmedik. Onları kullanmaya daha az ihtiyaç duyar olduk.
Dikkatimiz parçalanıyor. Sessizlik giderek azalıyor. Bir şeyin cevabını bulmak için yıllarca gözlem yapmak yerine birkaç saniye bekliyoruz. Bilgiye ulaşma hızımız artarken, o bilginin üzerinde uzun uzun durma alışkanlığımız zayıflayabiliyor. Bu düşünce beni Edgar Mitchell'a yeniden götürüyor.
Ay'a gidip Dünya'ya uzaktan bakan bir adamın, döndüğünde insanın içine yönelmesi tuhaf bir tesadüf gibi görünüyor. Oysa belki de anlaşılır bir şey. İnsan bazen bir şeyi anlayabilmek için ondan uzaklaşmak zorunda kalıyor.
Mitchell'ın evrenle bütünleşme hissini paylaşmak zorunda değiliz. Psişik güçlere inanmak zorunda da değiliz. Ama onun merakını paylaşabiliriz. İnsan zihninin dikkat, sezgi, hafıza ve farkındalık gibi yeteneklerinin ne kadar geliştirilebileceğini araştırabiliriz.
Çünkü zihnin bedenle ilişkisi yalnızca felsefi bir mesele değil. Kaygı, stres, beklenti ve korku bedenimizde gerçek karşılıklar buluyor. Kalp atışımız değişiyor, kaslarımız geriliyor, uykumuz bozuluyor. Aynı şekilde gevşeme, meditasyon ve bilinçli farkındalık uygulamaları da stres tepkilerini hafifletmeye yardımcı olabiliyor. Bunlar mucize değil. Bedenin ve zihnin birlikte çalışmasının doğal sonuçları.
Edgar Mitchell 2016 yılında, 85 yaşında öldü. Ay'da yürüyen altıncı insan olarak tarihe geçti. Fakat geride yalnızca bir uzay yolculuğu bırakmadı. Bilimin henüz yanıtlayamadığı sorularla ilgilenmenin, merak etmeye devam etmenin de bir keşif biçimi olduğunu hatırlattı.
Bugün onun hikâyesini düşünürken kendime şu soruyu soruyorum:
Eski uygarlıkların gökyüzüne bakarken sahip olduğu dikkati, sabrı, derinliği yeniden kazanabilir miyiz?
Bunun için geçmişe dönmemiz gerekmiyor. Teknolojiyi terk etmemiz, dünyadan uzaklaşmamız da gerekmiyor. Belki yalnızca her şeyi hemen öğrenme isteğimizden biraz vazgeçip bazı şeyleri yeniden gözlemlemeyi öğrenmemiz gerekiyor.
Bir ağacın büyümesini, gölgelerin yer değiştirmesini, yıldızların hareketini, kendi düşüncelerimizin gelip geçişini...
İnsanlık Ay'a gitti. Gezegenlerin fotoğraflarını çekti. Evrenin milyarlarca yıl öncesinden gelen ışığını yakaladı. Bütün bunları yaparken kendimize ayırdığımız sessizliği de koruyabildik mi?
Edgar Mitchell'ın hikâyesi bana kesin cevaplar vermiyor. Zaten beni ilgilendiren de cevaplardan çok sorular. Şunun farkındayım, insanın ufkunu genişleten şey yeni bir bilgi değil, yıllardır bildiği bir şeye başka türlü bakması oluyor. Gökyüzüne baktığımda yalnızca yıldızları düşünmüyorum. O yıldızlara bakmayı ne zaman bıraktığımızı da düşünüyorum.
Candan Selman
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder